Στην Πυρά του Έρωτα (2000)

Εφευρίσκοντας ξανά τη γλώσσα των θεών

Η μυθιστορηματική βιογραφία ως είδος λογοτεχνικό συνδυάζει στην πραγμάτωσή της τη μυθοπλαστική παράμετρο με την ιστορική. Το γεγονός αυτό και μόνο προσδίδει στη συγγραφή της χαρακτήρα εξ ορισμού πολυδιάστατο και διπλά φιλόδοξο, αφού ο μυθιστοριογράφος καλείται να συγχωνεύσει ένα πλήθος καλά αφομοιωμένων ιστορικών - και άρα πραγματικών - στοιχείων με το καθαρό προϊόν της δημιουργικής του φαντασίας. Στην περίπτωση του Στην Πυρά του Έρωτα Πεθαίνω Δυστυχής υπεισέρχεται κι ένας τρίτος παράγοντας: η προσωπική, κατά κάποιον τρόπο, εμπλοκή του συγγραφέα στο μυθιστορηματικό του σύμπαν, αφού επιλέγει να αφηγηθεί τη ζωή του βιογραφούμενου σε πρώτο πρόσωπο, υποδυόμενος, θα μπορούσε να πει κανείς, τον ήρωά του, σ' ένα ιδιόμορφο και εξαιρετικά ενδιαφέρον παιχνίδι ρόλων όπου και ο ήρωας, με τη σειρά του, ενδύεται τις προθέσεις του συγγραφέα και καθίσταται δικό του φερέφωνο. Βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά σ' ένα έργο το οποίο επιχειρεί να εκθέσει εκ των έσω και να ερμηνεύσει μια εκρηκτική προσωπικότητα, μια μορφή αμφιλεγόμενη όσο και γοητευτική, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη των αιώνων.

Παλαιό Φάληρο, 29/5/99 - II

Δημοτική Βιβλιοθήκη Παλαιού Φαλήρου, 29 Μαΐου 1999 (στο πιάνο η Βίκυ Σταθακοπούλου).

Παλαιό Φάληρο, 29/5/99 - I

Δημοτική Βιβλιοθήκη Παλαιού Φαλήρου, 29 Μαΐου 1999 (στο πιάνο η Βίκυ Σταθακοπούλου).

Πειραιάς, 1/6/97 - II

Ελληνογαλλική Σχολή Αγίου Παύλου, 1 Ιουνίου 1997 (στο πιάνο η Μάγδα Τσεσμελή).

Πειραιάς, 1/6/97 - I

Ελληνογαλλική Σχολή Αγίου Παύλου, 1 Ιουνίου 1997 (στο πιάνο η Μάγδα Τσεσμελή).

Ο Κύκλος των Χαμένων... Καλλιτεχνών (1998)

Το ψευδεπίγραφο πορτρέτο ενός καταραμένου καλλιτέχνη

Άλλο ένα βιβλίο δεν θα 'φτανε για να μιλήσει κανείς γι' αυτό το μυθιστόρημα, πόσο μάλλον η περιορισμένη έκταση ενός εισαγωγικού σημειώματος. Όπως και να 'χει όμως το πράγμα, αξίζει, νομίζω, τον κόπο να αναφερθούμε τουλάχιστον στα σημαντικότερα στοιχεία που προσδίδουν στο κείμενο αυτό την εντελώς ξεχωριστή φυσιογνωμία του. Και πρώτα απ' όλα, στο ιδιόρρυθμο ύφος της αφήγησης: το πρώτο πρόσωπο που χρησιμποιείται είναι σχεδόν απογυμνωμένο συναισθηματικά - το "εγώ" του αφηγητή χάνεται, δίνοντας την εντύπωση ότι μιλά κάποιος τρίτος, αντικειμενικός παρατηρητής των γεγονότων και αφήνοντας τον αναγνώστη να επενδύσει ανάλογα τις σκηνές τόσο με τη φαντασία, όσο και με τη λογική του. Ο αφηγητής, που είναι και το πρωταγωνιστικό πρόσωπο της ιστορίας, περνά κυριολεκτικά "διά πυρός και σιδήρου" προκειμένου να ανακαλύψει την αληθινή καλλιτεχνική του φύση και συγχρόνως τον εαυτό του και τις ρίζες του.

Πρόκειται για το πορτρέτο του νεαρού καλλιτέχνη Tom Lynch, ο οποίος αντικρίζει το αντεστραμμένο - αλλά όχι απαραίτητα και πραγματικό - είδωλο της ψυχής του στους ανατριχιαστικούς πίνακες ενός άλλου, φανταστικού ζωγράφου και ταυτίζεται στο έπακρο μαζί του, ώσπου η καθαρτήρια πυρά - σταθερό σημείο αναφοράς - να φωτίσει τις μυστικές πτυχές του μύθου και να δώσει αν όχι τη λύση, τουλάχιστον μια προοπτική.

Τι Αξία Έχει η Αλήθεια, Ερημίτη μου; (1998)

Σουρεαλιστικό και καθαρτήριο ταξίδι ψυχής

Όταν ανέλαβα τη μετάφραση του μυθιστορήματος αυτού, δεν είχα καν φανταστεί με τι επρόκειτο να έρθω αντιμέτωπη. Στην πορεία είχα άπειρες ευκαιρίες να διαπιστώσω ότι το Τι Αξία Έχει η Αλήθεια, Ερημίτη μου; δίκαια σημείωσε την παγκόσμια πρωτοφανή του επιτυχία, παρ' όλο που είναι το πρώτο μόλις μυθιστόρημα του George Dawes Green. Καταρχάς, δεν δίνει καν την εντύπωση πρωτολείου: η χρήση της γλώσσας αλλά και των συμβάσεων του είδους είναι τόσο αριστοτεχνική ώστε φανερώνει το πόσο ο συγγραφέας έχει κατακτήσει και αφομοιώσει τα υλικά της δημιουργίας του. Πέρα όμως από το τεχνικό μέρος, υπάρχει μια συναρπαστική πλοκή που κόβει ώρες ώρες την ανάσα, σκιτσαρισμένη όπως ένα κόμικ αλλά δίχως να της λείπει το ενδοσκοπικό βάθος όπου χρειάζεται. Πρόκειται για ένα έργο που ακροβατεί ολόκληρο πάνω σ' ένα σχοινί και παίζει με την ίδια του την επικίνδυνη ισορροπία, καθιστώντας τον αναγνώστη συνένοχο στο παιχνίδι της λογικής και της παράνοιας, των φαινομένων που απατούν και της αδιανόητης αλήθειας, της "απόλυτης πραγματικότητας" και της απεγνωσμένης φυγής απ' αυτήν.

Ο Δρόμος Κοντά στο Παλάτι (1995)

Η διαχρονική αλήθεια των πραγμάτων

Η Τριλογία του Καΐρου είναι ένα ογκώδες έργο που δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τα μυθιστορήματα-ποταμούς των αρχών του 20ού αιώνα. Ο σχετικά πρόσφατος (1988) νομπελίστας Naguib Mahfouz επωφελείται από κάθε άποψη από την ευρωπαϊκή, κυρίως, λογοτεχνική παράδοση για να παρουσιάσει ένα μυθιστορηματικό τρίπτυχο πολυδιάστατο και πολυεπίπεδο, όπου αναδεικνύεται σε μεγάλο βαθμό η συγγραφική του δεινότητα και η φιλοσοφική του θεώρηση βρίσκει κατά τρόπο καίριο και ακριβή την έκφρασή της.

Ο Δρόμος κοντά στο Παλάτι, πρώτο μέρος της τριλογίας, διαπραγματεύεται την καθημερινή ζωή μιας αιγυπτιακής μεσοαστικής οικογένειας την εποχή της κυριαρχίας των Βρετανών, λίγο μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για μια οικογενειακή ιλαροτραγωδία που οι πολιτικές εξελίξεις της δίνουν έναν δραματικό τόνο. Μάλιστα, κατά διαβολική σύμπτωση, έτυχε πρόσφατα να πληροφορηθώ ότι ο 83χρονος, πλέον, συγγραφέας έπεσε θύμα δολοφονικής απόπειρας εξτρεμιστών συμπατριωτών του. Το γεγονός αυτό προσδίδει μια ειρωνικά τραγική διάσταση στο πνεύμα μετριοπάθειας που διαπνέει το συνολικό έργο του Mahfouz: ο συγγραφέας, ο οποίος πρέπει, κατά την George Eliot, να επιδεικνύει "general benevolence" (γενική καλοπιστία), αρνούμενος να καταδικάσει και κρατώντας μια στάση αποστασιοποιημένης ανωτερότητας απέναντι στα πρόσωπά του αλλά και στην Ιστορία, καταδικάζεται ο ίδιος από την ανελέητη ακρότητα των καιρών μας γι' αυτήν ακριβώς τη συμβιβαστική του στάση. Κάθε πολέμιος της μισσαλλοδοξίας στον κόσμο αυτόν φαίνεται ν' αποτελεί και τον πρωταρχικό της στόχο.

Δυο Ποιήματα από τα Alcools (1913)

Guillaume Apollinaire

I. ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ MIRABEAU

Κάτω από το γεφύρι Mirabeau κυλάει ο Σηκουάνας
Και τις αγάπες μας
Γιατί να μου θυμίζει λες
Η χαρά πάντα ερχόταν ύστερα απ' τον πόνο

Η Γυναίκα που Γνώρισα (1992)

Οδοιπορικό στα άδυτα της ψυχής και της μνήμης

Μετά το σπαρακτικό επιστολικό του μυθιστόρημα Το Μαύρο Κουτί, ο Amos Oz χαμηλώνει τους τόνους και συνθέτει, όπως λέει ο ίδιος, "ένα έργο μουσικής δωματίου", σε κλίμακες ελάσσονες και με τη σοφία της ζωής πιο κατασταλαγμένη, μετουσιωμένη σε ποίηση χαμηλόφωνη, ψιθυριστή σχεδόν, τρυφερό αυτοσαρκασμό και γλυκιά, πονεμένη χαρά. Η αφήγηση είναι εδώ, εκ πρώτης όψεως, γραμμική, καθαρά παραδοσιακή από πλευράς τεχνικής, αφού το ύφος παραπέμπει φανερά στη Virginia Woolf, τις αδελφές Bronte, τον Flaubert και τον Stendhal. Η συνύπαρξη πολλών διαφορετικών χρονικών επιπέδων που πλέκονται μεταξύ τους σ' έναν ενιαίο ιστό, το άλλοτε κατακερματισμένο κι άλλοτε αείρροο εσωτερικό ταξίδι, ο "ελεύθερος πλάγιος λόγος" τον οποίο με μεγάλη μαεστρία χρησιμοποίησαν στα ψυχογραφικά τους μυθιστορήματα οι Γάλλοι συγγραφείς του περασμένου αιώνα, είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά του έργου αυτού, μαζί με την παντελή, συχνά, απουσία σημείων στίξης έτσι ώστε ο γραπτός λόγος να ακολουθεί πιστά την πορεία της σκέψης, τη χρήση του τρίτου προσώπου αντί για το πρώτο και του πρώτου αντί για το τρίτο, σε αντιδιαστολή με την παρουσία του δευτέρου, το οποίο υποδηλώνει την άμεση επικοινωνία με τον εαυτό μας. Ο εαυτός στο τρίτο πρόσωπο είναι απαστασιοποιημένος, ξένος πολλές φορές, για να θυμηθούμε και την περίφημη φράση του Rimbaud: "Je est un autre", "(ο) Εγώ είναι κάποιος άλλος".