Πειραιάς, 1/6/97 - II

Ελληνογαλλική Σχολή Αγίου Παύλου, 1 Ιουνίου 1997 (στο πιάνο η Μάγδα Τσεσμελή).

Πειραιάς, 1/6/97 - I

Ελληνογαλλική Σχολή Αγίου Παύλου, 1 Ιουνίου 1997 (στο πιάνο η Μάγδα Τσεσμελή).

Ο Κύκλος των Χαμένων... Καλλιτεχνών (1998)

Το ψευδεπίγραφο πορτρέτο ενός καταραμένου καλλιτέχνη

Άλλο ένα βιβλίο δεν θα 'φτανε για να μιλήσει κανείς γι' αυτό το μυθιστόρημα, πόσο μάλλον η περιορισμένη έκταση ενός εισαγωγικού σημειώματος. Όπως και να 'χει όμως το πράγμα, αξίζει, νομίζω, τον κόπο να αναφερθούμε τουλάχιστον στα σημαντικότερα στοιχεία που προσδίδουν στο κείμενο αυτό την εντελώς ξεχωριστή φυσιογνωμία του. Και πρώτα απ' όλα, στο ιδιόρρυθμο ύφος της αφήγησης: το πρώτο πρόσωπο που χρησιμποιείται είναι σχεδόν απογυμνωμένο συναισθηματικά - το "εγώ" του αφηγητή χάνεται, δίνοντας την εντύπωση ότι μιλά κάποιος τρίτος, αντικειμενικός παρατηρητής των γεγονότων και αφήνοντας τον αναγνώστη να επενδύσει ανάλογα τις σκηνές τόσο με τη φαντασία, όσο και με τη λογική του. Ο αφηγητής, που είναι και το πρωταγωνιστικό πρόσωπο της ιστορίας, περνά κυριολεκτικά "διά πυρός και σιδήρου" προκειμένου να ανακαλύψει την αληθινή καλλιτεχνική του φύση και συγχρόνως τον εαυτό του και τις ρίζες του.

Πρόκειται για το πορτρέτο του νεαρού καλλιτέχνη Tom Lynch, ο οποίος αντικρίζει το αντεστραμμένο - αλλά όχι απαραίτητα και πραγματικό - είδωλο της ψυχής του στους ανατριχιαστικούς πίνακες ενός άλλου, φανταστικού ζωγράφου και ταυτίζεται στο έπακρο μαζί του, ώσπου η καθαρτήρια πυρά - σταθερό σημείο αναφοράς - να φωτίσει τις μυστικές πτυχές του μύθου και να δώσει αν όχι τη λύση, τουλάχιστον μια προοπτική.

Τι Αξία Έχει η Αλήθεια, Ερημίτη μου; (1998)

Σουρεαλιστικό και καθαρτήριο ταξίδι ψυχής

Όταν ανέλαβα τη μετάφραση του μυθιστορήματος αυτού, δεν είχα καν φανταστεί με τι επρόκειτο να έρθω αντιμέτωπη. Στην πορεία είχα άπειρες ευκαιρίες να διαπιστώσω ότι το Τι Αξία Έχει η Αλήθεια, Ερημίτη μου; δίκαια σημείωσε την παγκόσμια πρωτοφανή του επιτυχία, παρ' όλο που είναι το πρώτο μόλις μυθιστόρημα του George Dawes Green. Καταρχάς, δεν δίνει καν την εντύπωση πρωτολείου: η χρήση της γλώσσας αλλά και των συμβάσεων του είδους είναι τόσο αριστοτεχνική ώστε φανερώνει το πόσο ο συγγραφέας έχει κατακτήσει και αφομοιώσει τα υλικά της δημιουργίας του. Πέρα όμως από το τεχνικό μέρος, υπάρχει μια συναρπαστική πλοκή που κόβει ώρες ώρες την ανάσα, σκιτσαρισμένη όπως ένα κόμικ αλλά δίχως να της λείπει το ενδοσκοπικό βάθος όπου χρειάζεται. Πρόκειται για ένα έργο που ακροβατεί ολόκληρο πάνω σ' ένα σχοινί και παίζει με την ίδια του την επικίνδυνη ισορροπία, καθιστώντας τον αναγνώστη συνένοχο στο παιχνίδι της λογικής και της παράνοιας, των φαινομένων που απατούν και της αδιανόητης αλήθειας, της "απόλυτης πραγματικότητας" και της απεγνωσμένης φυγής απ' αυτήν.

Ο Δρόμος Κοντά στο Παλάτι (1995)

Η διαχρονική αλήθεια των πραγμάτων

Η Τριλογία του Καΐρου είναι ένα ογκώδες έργο που δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τα μυθιστορήματα-ποταμούς των αρχών του 20ού αιώνα. Ο σχετικά πρόσφατος (1988) νομπελίστας Naguib Mahfouz επωφελείται από κάθε άποψη από την ευρωπαϊκή, κυρίως, λογοτεχνική παράδοση για να παρουσιάσει ένα μυθιστορηματικό τρίπτυχο πολυδιάστατο και πολυεπίπεδο, όπου αναδεικνύεται σε μεγάλο βαθμό η συγγραφική του δεινότητα και η φιλοσοφική του θεώρηση βρίσκει κατά τρόπο καίριο και ακριβή την έκφρασή της.

Ο Δρόμος κοντά στο Παλάτι, πρώτο μέρος της τριλογίας, διαπραγματεύεται την καθημερινή ζωή μιας αιγυπτιακής μεσοαστικής οικογένειας την εποχή της κυριαρχίας των Βρετανών, λίγο μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για μια οικογενειακή ιλαροτραγωδία που οι πολιτικές εξελίξεις της δίνουν έναν δραματικό τόνο. Μάλιστα, κατά διαβολική σύμπτωση, έτυχε πρόσφατα να πληροφορηθώ ότι ο 83χρονος, πλέον, συγγραφέας έπεσε θύμα δολοφονικής απόπειρας εξτρεμιστών συμπατριωτών του. Το γεγονός αυτό προσδίδει μια ειρωνικά τραγική διάσταση στο πνεύμα μετριοπάθειας που διαπνέει το συνολικό έργο του Mahfouz: ο συγγραφέας, ο οποίος πρέπει, κατά την George Eliot, να επιδεικνύει "general benevolence" (γενική καλοπιστία), αρνούμενος να καταδικάσει και κρατώντας μια στάση αποστασιοποιημένης ανωτερότητας απέναντι στα πρόσωπά του αλλά και στην Ιστορία, καταδικάζεται ο ίδιος από την ανελέητη ακρότητα των καιρών μας γι' αυτήν ακριβώς τη συμβιβαστική του στάση. Κάθε πολέμιος της μισσαλλοδοξίας στον κόσμο αυτόν φαίνεται ν' αποτελεί και τον πρωταρχικό της στόχο.

Δυο Ποιήματα από τα Alcools (1913)

Guillaume Apollinaire

I. ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ MIRABEAU

Κάτω από το γεφύρι Mirabeau κυλάει ο Σηκουάνας
Και τις αγάπες μας
Γιατί να μου θυμίζει λες
Η χαρά πάντα ερχόταν ύστερα απ' τον πόνο

Η Γυναίκα που Γνώρισα (1992)

Οδοιπορικό στα άδυτα της ψυχής και της μνήμης

Μετά το σπαρακτικό επιστολικό του μυθιστόρημα Το Μαύρο Κουτί, ο Amos Oz χαμηλώνει τους τόνους και συνθέτει, όπως λέει ο ίδιος, "ένα έργο μουσικής δωματίου", σε κλίμακες ελάσσονες και με τη σοφία της ζωής πιο κατασταλαγμένη, μετουσιωμένη σε ποίηση χαμηλόφωνη, ψιθυριστή σχεδόν, τρυφερό αυτοσαρκασμό και γλυκιά, πονεμένη χαρά. Η αφήγηση είναι εδώ, εκ πρώτης όψεως, γραμμική, καθαρά παραδοσιακή από πλευράς τεχνικής, αφού το ύφος παραπέμπει φανερά στη Virginia Woolf, τις αδελφές Bronte, τον Flaubert και τον Stendhal. Η συνύπαρξη πολλών διαφορετικών χρονικών επιπέδων που πλέκονται μεταξύ τους σ' έναν ενιαίο ιστό, το άλλοτε κατακερματισμένο κι άλλοτε αείρροο εσωτερικό ταξίδι, ο "ελεύθερος πλάγιος λόγος" τον οποίο με μεγάλη μαεστρία χρησιμοποίησαν στα ψυχογραφικά τους μυθιστορήματα οι Γάλλοι συγγραφείς του περασμένου αιώνα, είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά του έργου αυτού, μαζί με την παντελή, συχνά, απουσία σημείων στίξης έτσι ώστε ο γραπτός λόγος να ακολουθεί πιστά την πορεία της σκέψης, τη χρήση του τρίτου προσώπου αντί για το πρώτο και του πρώτου αντί για το τρίτο, σε αντιδιαστολή με την παρουσία του δευτέρου, το οποίο υποδηλώνει την άμεση επικοινωνία με τον εαυτό μας. Ο εαυτός στο τρίτο πρόσωπο είναι απαστασιοποιημένος, ξένος πολλές φορές, για να θυμηθούμε και την περίφημη φράση του Rimbaud: "Je est un autre", "(ο) Εγώ είναι κάποιος άλλος".

Συνέντευξη με τον Amos Oz (2016)

Είμαι εκ πεποιθήσεως απαισιόδοξος

"Ο αισιόδοξος άνθρωπος είναι μονίμως σκυθρωπός και δυστυχής, ενώ ο απαισιόδοξος χαμογελάει συνεχώς μέχρι τ' αυτιά. Και θα σας πω γιατί: ο αισιόδοξος ξυπνάει το πρωί κι είναι σίγουρος ότι θα βρει τις παντόφλες του κάτω απ' το κρεβάτι. Δεν τις βρίσκει κι εκνευρίζεται. Πηγαίνει να ξυριστεί, πεπεισμένος ότι δεν πρόκειται να κοπεί. Κόβεται και γίνεται έξω φρενών. Έπειτα πάει να φτιάξει καφέ, βέβαιος ότι η καφετιέρα δουλεύει. Όμως η καφετιέρα έχει χαλάσει κι αυτός εκρήγνυται! Ο απαισιόδοξος τώρα, ξυπνάει με την πεποίθηση ότι οι παντόφλες του δεν είναι κάτω απ' το κρεβάτι. Αλλά οι παντόφλες του είναι εκεί! Στο ξύρισμα δεν κόβεται, παρά τους φόβους του. Κι όταν πηγαίνει να φτιάξει καφέ, η καφετιέρα του είναι μια χαρά! Έτσι κι εγώ είμαι απαισιόδοξος εκ πεποιθήσεως, γι' αυτό με βλέπετε συνεχώς χαμογελαστό".

Πανέξυπνος, γεμάτος φίνο και αφοπλιστικό, συχνά δηκτικό χιούμορ, ο Amos Oz - ο οποίος θεωρεί όλα του τα μυθιστορήματα "δημοκρατίες" - ξεδιπλώνει την ψυχή και τη φιλοσοφία του σε μια εκ βαθέων εξομολόγηση περί καλλιτεχνικής έμπνευσης, μυθιστορηματικής τέχνης, ηθοπλασίας, γλωσσικών φαινομένων, κοινωνιολογίας, ψυχανάλυσης, ανέμων, υδάτων και διαφόρων άλλων - ο κύριος όμως άξονας της συνομιλίας μας είναι Το Μαύρο Κουτί, το μυθιστόρημά του που κυκλοφόρησε προσφάτως και στη χώρα μας, εγκαινιάζοντας, όπως ο ίδιος λέει, την πνευματική επικοινωνία μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ.

Το Μαύρο Κουτί (1988)

Τα συντρίμμια ενός έρωτα και το μη αναστρέψιμο του γραπτού λόγου

Στην κριτική του για το Μαύρο Κουτί (εξαιρετικά μεταφρασμένο στα Αγγλικά από τον Nicholas de Lange), την οποία δημοσίευσε η εφημερίδα New Statesman στις 1 Ιουλίου του 1988, ο Sean French εκφράζει την έκπληξή του για την επιστολική μορφή του μυθιστορήματος αυτού. "Στα τέλη του 18ου αιώνα", γράφει, "η τεχνική της έντεχνης επιστολογραφίας εγκαταλείφθηκε σε παγκόσμια σχεδόν κλίμακα και η ανακάλυψη του τηλεφώνου και του τηλεγράφου την απονέκρωσαν εντελώς". Συγχρόνως εντοπίζει και το αναπόφευκτο πρόβλημα που δημιουργεί σε έναν σύγχρονο μυθιστοριογράφο η εφαρμογή της τεχνικής αυτής: "στην εποχή του τηλεφώνου, οι δεκασέλιδες επιστολές μεταξύ των μελών μιας μη λογοτεχνικής ομάδας δεν μπορεί παρά να θέσουν σε δοκιμασία την καλή πίστη του αναγνώστη". Παρ' όλα αυτά, το επιστολικό μυθιστόρημα, όταν μάλιστα συνίσταται στην ανταλλαγή επιστολών ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικού χαρακτήρα, νοοτροπίας και προέλευσης, δεν παύει να αποτελεί πειρασμό για τη συγγραφική δεινότητα ενός δημιουργού, καθώς η ετερογένεια την οποία συνεπάγεται το καθιστά μια πρώτης τάξεως άσκηση ύφους.

Το Μαύρο Κουτί (1991)

Μια δυσλειτουργική οικογένεια στα πρόθυρα νευρικής κρίσης

Μεταφράζοντας (από δεύτερο χέρι) το Μαύρο Κουτί, συνειδητοποίησα ακόμα μια φορά ότι ένα έργο τόσο πλούσιο σε ύφη, αποχρώσεις, επίπεδα και αναφορές δύσκολα μεταφέρεται ανέπαφο σε μια άλλη γλώσσα. Γι' αυτό και αντί για μια πιστή μεν φραστικά, αλλά λογοτεχνικά "δολοφονική" κατά λέξη απόδοση, προσανατολίστηκα προς μια κάπως ελεύθερη μεταφορά που μου επέτρεψε να διατηρήσω όσο γινόταν την ποίηση και τη γοητεία του κειμένου, χωρίς όμως και να απιστήσω ιδιαίτερα στην αγγλική μετάφραση την οποία είχα ανά χείρας. Και πάλι τονίζω ότι η όποια φραστική απομάκρυνση από το αγγλικό κείμενο, σε κάποια δύσβατα σημεία, έχει μοναδικό σκοπό να περισώσει το βάθος και τις συνδηλώσεις του πολυδιάστατου αυτού έργου.

Η πρωτοτυπία του Μαύρου Κουτιού δεν συνίσταται βέβαια στην επιστολική μορφή του, αφού το είδος αυτό της γραφής έχει κατά καιρούς καλλιεργηθεί σε όλα τα είδη του πεζού λόγου: σημειώνω τις Επιστολές του Ισοκράτους, τις Εταιρικές Επιστολές του Αλκίφρονος και τις επιστολές του Θεοπόμπου του Χίου προς τον Φίλιππο το Μακεδόνα, καθώς και του Ψευδοευριπίδου, ενώ επιστολές συναντάμε και στους ελληνιστικούς χρόνους, όπως τους Κατ' Ανθίαν και Αβροκόμην Εφεσιακούς Λόγους.