Ο Δρόμος Κοντά στο Παλάτι (1995)

Η διαχρονική αλήθεια των πραγμάτων

Η Τριλογία του Καΐρου είναι ένα ογκώδες έργο που δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τα μυθιστορήματα-ποταμούς των αρχών του 20ού αιώνα. Ο σχετικά πρόσφατος (1988) νομπελίστας Naguib Mahfouz επωφελείται από κάθε άποψη από την ευρωπαϊκή, κυρίως, λογοτεχνική παράδοση για να παρουσιάσει ένα μυθιστορηματικό τρίπτυχο πολυδιάστατο και πολυεπίπεδο, όπου αναδεικνύεται σε μεγάλο βαθμό η συγγραφική του δεινότητα και η φιλοσοφική του θεώρηση βρίσκει κατά τρόπο καίριο και ακριβή την έκφρασή της.

Ο Δρόμος κοντά στο Παλάτι, πρώτο μέρος της τριλογίας, διαπραγματεύεται την καθημερινή ζωή μιας αιγυπτιακής μεσοαστικής οικογένειας την εποχή της κυριαρχίας των Βρετανών, λίγο μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για μια οικογενειακή ιλαροτραγωδία που οι πολιτικές εξελίξεις της δίνουν έναν δραματικό τόνο. Μάλιστα, κατά διαβολική σύμπτωση, έτυχε πρόσφατα να πληροφορηθώ ότι ο 83χρονος, πλέον, συγγραφέας έπεσε θύμα δολοφονικής απόπειρας εξτρεμιστών συμπατριωτών του. Το γεγονός αυτό προσδίδει μια ειρωνικά τραγική διάσταση στο πνεύμα μετριοπάθειας που διαπνέει το συνολικό έργο του Mahfouz: ο συγγραφέας, ο οποίος πρέπει, κατά την George Eliot, να επιδεικνύει "general benevolence" (γενική καλοπιστία), αρνούμενος να καταδικάσει και κρατώντας μια στάση αποστασιοποιημένης ανωτερότητας απέναντι στα πρόσωπά του αλλά και στην Ιστορία, καταδικάζεται ο ίδιος από την ανελέητη ακρότητα των καιρών μας γι' αυτήν ακριβώς τη συμβιβαστική του στάση. Κάθε πολέμιος της μισσαλλοδοξίας στον κόσμο αυτόν φαίνεται ν' αποτελεί και τον πρωταρχικό της στόχο.

Δυο Ποιήματα από τα Alcools (1913)

Guillaume Apollinaire

I. ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ MIRABEAU

Κάτω από το γεφύρι Mirabeau κυλάει ο Σηκουάνας
Και τις αγάπες μας
Γιατί να μου θυμίζει λες
Η χαρά πάντα ερχόταν ύστερα απ' τον πόνο

Η Γυναίκα που Γνώρισα (1992)

Οδοιπορικό στα άδυτα της ψυχής και της μνήμης

Μετά το σπαρακτικό επιστολικό του μυθιστόρημα Το Μαύρο Κουτί, ο Amos Oz χαμηλώνει τους τόνους και συνθέτει, όπως λέει ο ίδιος, "ένα έργο μουσικής δωματίου", σε κλίμακες ελάσσονες και με τη σοφία της ζωής πιο κατασταλαγμένη, μετουσιωμένη σε ποίηση χαμηλόφωνη, ψιθυριστή σχεδόν, τρυφερό αυτοσαρκασμό και γλυκιά, πονεμένη χαρά. Η αφήγηση είναι εδώ, εκ πρώτης όψεως, γραμμική, καθαρά παραδοσιακή από πλευράς τεχνικής, αφού το ύφος παραπέμπει φανερά στη Virginia Woolf, τις αδελφές Bronte, τον Flaubert και τον Stendhal. Η συνύπαρξη πολλών διαφορετικών χρονικών επιπέδων που πλέκονται μεταξύ τους σ' έναν ενιαίο ιστό, το άλλοτε κατακερματισμένο κι άλλοτε αείρροο εσωτερικό ταξίδι, ο "ελεύθερος πλάγιος λόγος" τον οποίο με μεγάλη μαεστρία χρησιμοποίησαν στα ψυχογραφικά τους μυθιστορήματα οι Γάλλοι συγγραφείς του περασμένου αιώνα, είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά του έργου αυτού, μαζί με την παντελή, συχνά, απουσία σημείων στίξης έτσι ώστε ο γραπτός λόγος να ακολουθεί πιστά την πορεία της σκέψης, τη χρήση του τρίτου προσώπου αντί για το πρώτο και του πρώτου αντί για το τρίτο, σε αντιδιαστολή με την παρουσία του δευτέρου, το οποίο υποδηλώνει την άμεση επικοινωνία με τον εαυτό μας. Ο εαυτός στο τρίτο πρόσωπο είναι απαστασιοποιημένος, ξένος πολλές φορές, για να θυμηθούμε και την περίφημη φράση του Rimbaud: "Je est un autre", "(ο) Εγώ είναι κάποιος άλλος".

Συνέντευξη με τον Amos Oz (2016)

Είμαι εκ πεποιθήσεως απαισιόδοξος

"Ο αισιόδοξος άνθρωπος είναι μονίμως σκυθρωπός και δυστυχής, ενώ ο απαισιόδοξος χαμογελάει συνεχώς μέχρι τ' αυτιά. Και θα σας πω γιατί: ο αισιόδοξος ξυπνάει το πρωί κι είναι σίγουρος ότι θα βρει τις παντόφλες του κάτω απ' το κρεβάτι. Δεν τις βρίσκει κι εκνευρίζεται. Πηγαίνει να ξυριστεί, πεπεισμένος ότι δεν πρόκειται να κοπεί. Κόβεται και γίνεται έξω φρενών. Έπειτα πάει να φτιάξει καφέ, βέβαιος ότι η καφετιέρα δουλεύει. Όμως η καφετιέρα έχει χαλάσει κι αυτός εκρήγνυται! Ο απαισιόδοξος τώρα, ξυπνάει με την πεποίθηση ότι οι παντόφλες του δεν είναι κάτω απ' το κρεβάτι. Αλλά οι παντόφλες του είναι εκεί! Στο ξύρισμα δεν κόβεται, παρά τους φόβους του. Κι όταν πηγαίνει να φτιάξει καφέ, η καφετιέρα του είναι μια χαρά! Έτσι κι εγώ είμαι απαισιόδοξος εκ πεποιθήσεως, γι' αυτό με βλέπετε συνεχώς χαμογελαστό".

Πανέξυπνος, γεμάτος φίνο και αφοπλιστικό, συχνά δηκτικό χιούμορ, ο Amos Oz - ο οποίος θεωρεί όλα του τα μυθιστορήματα "δημοκρατίες" - ξεδιπλώνει την ψυχή και τη φιλοσοφία του σε μια εκ βαθέων εξομολόγηση περί καλλιτεχνικής έμπνευσης, μυθιστορηματικής τέχνης, ηθοπλασίας, γλωσσικών φαινομένων, κοινωνιολογίας, ψυχανάλυσης, ανέμων, υδάτων και διαφόρων άλλων - ο κύριος όμως άξονας της συνομιλίας μας είναι Το Μαύρο Κουτί, το μυθιστόρημά του που κυκλοφόρησε προσφάτως και στη χώρα μας, εγκαινιάζοντας, όπως ο ίδιος λέει, την πνευματική επικοινωνία μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ.

Το Μαύρο Κουτί (1988)

Τα συντρίμμια ενός έρωτα και το μη αναστρέψιμο του γραπτού λόγου

Στην κριτική του για το Μαύρο Κουτί (εξαιρετικά μεταφρασμένο στα Αγγλικά από τον Nicholas de Lange), την οποία δημοσίευσε η εφημερίδα New Statesman στις 1 Ιουλίου του 1988, ο Sean French εκφράζει την έκπληξή του για την επιστολική μορφή του μυθιστορήματος αυτού. "Στα τέλη του 18ου αιώνα", γράφει, "η τεχνική της έντεχνης επιστολογραφίας εγκαταλείφθηκε σε παγκόσμια σχεδόν κλίμακα και η ανακάλυψη του τηλεφώνου και του τηλεγράφου την απονέκρωσαν εντελώς". Συγχρόνως εντοπίζει και το αναπόφευκτο πρόβλημα που δημιουργεί σε έναν σύγχρονο μυθιστοριογράφο η εφαρμογή της τεχνικής αυτής: "στην εποχή του τηλεφώνου, οι δεκασέλιδες επιστολές μεταξύ των μελών μιας μη λογοτεχνικής ομάδας δεν μπορεί παρά να θέσουν σε δοκιμασία την καλή πίστη του αναγνώστη". Παρ' όλα αυτά, το επιστολικό μυθιστόρημα, όταν μάλιστα συνίσταται στην ανταλλαγή επιστολών ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικού χαρακτήρα, νοοτροπίας και προέλευσης, δεν παύει να αποτελεί πειρασμό για τη συγγραφική δεινότητα ενός δημιουργού, καθώς η ετερογένεια την οποία συνεπάγεται το καθιστά μια πρώτης τάξεως άσκηση ύφους.

Το Μαύρο Κουτί (1991)

Μια δυσλειτουργική οικογένεια στα πρόθυρα νευρικής κρίσης

Μεταφράζοντας (από δεύτερο χέρι) το Μαύρο Κουτί, συνειδητοποίησα ακόμα μια φορά ότι ένα έργο τόσο πλούσιο σε ύφη, αποχρώσεις, επίπεδα και αναφορές δύσκολα μεταφέρεται ανέπαφο σε μια άλλη γλώσσα. Γι' αυτό και αντί για μια πιστή μεν φραστικά, αλλά λογοτεχνικά "δολοφονική" κατά λέξη απόδοση, προσανατολίστηκα προς μια κάπως ελεύθερη μεταφορά που μου επέτρεψε να διατηρήσω όσο γινόταν την ποίηση και τη γοητεία του κειμένου, χωρίς όμως και να απιστήσω ιδιαίτερα στην αγγλική μετάφραση την οποία είχα ανά χείρας. Και πάλι τονίζω ότι η όποια φραστική απομάκρυνση από το αγγλικό κείμενο, σε κάποια δύσβατα σημεία, έχει μοναδικό σκοπό να περισώσει το βάθος και τις συνδηλώσεις του πολυδιάστατου αυτού έργου.

Η πρωτοτυπία του Μαύρου Κουτιού δεν συνίσταται βέβαια στην επιστολική μορφή του, αφού το είδος αυτό της γραφής έχει κατά καιρούς καλλιεργηθεί σε όλα τα είδη του πεζού λόγου: σημειώνω τις Επιστολές του Ισοκράτους, τις Εταιρικές Επιστολές του Αλκίφρονος και τις επιστολές του Θεοπόμπου του Χίου προς τον Φίλιππο το Μακεδόνα, καθώς και του Ψευδοευριπίδου, ενώ επιστολές συναντάμε και στους ελληνιστικούς χρόνους, όπως τους Κατ' Ανθίαν και Αβροκόμην Εφεσιακούς Λόγους.

Μαστοριές του Έρωτα & του Διαβόλου - Τέσσερις μεσαιωνικές γαλλικές φάρσες

I. Ο ΑΓΑΠΗΤΙΚΟΣ (L'AMOUREUX)

Κλασικό σχήμα του μεσαιωνικού λαϊκού θεάτρου, ο καλόκαρδος, εύπιστος και αφελής σύζυγος, το παμπόνηρο έτερόν του ήμισυ και ο εύγλωττος αλλά φοβιτσιάρης εραστής αποτελούν την πρωταγωνιστική τριάδα και σ' αυτή την "πολύ ωραία και χαρωπή φάρσα του Αγαπητικού", όπως χαρακτηρίζεται στο πρωτότυπο. Πυρήνας της είναι το απροσδόκητο, που βρίσκεται συνεχώς μπροστά στους πρωταγωνιστές αναγκάζοντάς τους να καταφεύγουν σε παράλογες λύσεις και να δημιουργούν, συνειδητά ή ασυνείδητα, εξωφρενικές παρεξηγήσεις, με τη σιωπηρή συνενοχή του θεατή ο οποίος, απ' την πλευρά του, γνωρίζει όσα εκείνοι αγνοούν. Θύματα αυτής ακριβώς της άγνοιας, πέφτουν από τη μια γκάφα στην άλλη, προκαλώντας εκείνο το γέλιο που ο Bergson το ονομάζει "γέλιο ανωτερότητας" κι αφήνοντας στο τέλος μια αδιόρατη πίκρα, καθώς κανένα ψέμα δεν ξεσκεπάζεται και το αμάρτημα δεν μένει απλώς ατιμώρητο, αλλά μάλιστα επισφραγίζεται από την πλήρη ανοχή του συζύγου. Η κωμικοτραγική αυτή ιστορία μένει δίχως κάθαρση, σχεδόν ανολοκλήρωτη, υπογραμμίζοντας για μια ακόμα φορά την ανάγκη της κοινωνίας για τα έστω και συμβατικά διαπροσωπικά πλέγματα, ακόμα κι όταν αυτά υποσκάπτονται από μια επίσης δεδομένη αθέμιτη ηθικά συμπεριφορά, όπως είναι η μοιχεία στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Miramar (1990)

Βίοι παράλληλοι & τεμνόμενοι

Αν η απευθείας μετάφραση προδίδει το πρωτότυπο, τότε η μετάφραση από δεύτερο χέρι το προδίδει διπλά. Ιδίως αν πρόκειται για ένα κείμενο σαν το Miramar, όπου απ' την πρώτη ως την τελευταία λέξη ο ωμός ρεαλισμός αντιμάχεται την ποιητική αλληγορία, δίχως στιγμή όμως να διασπάται η ενότητα του ύφους. Μέσω της αγγλικής μετάφρασης προσπάθησα να προσεγγίσω τη βαθύτερη ουσία του κειμένου καθώς και τις προθέσεις του συγγραφέα και να αποδώσω με την πρέπουσα πιστότητα τόσο το γράμμα, όσο και το πνεύμα του.

Έτυχε βέβαια, λόγω συγκυριών, να τελειώσω την παρούσα μετάφραση σ' ένα νησί του βορειοανατολικού Αιγαίου, σε μια πανσιόν με θέα τη θάλασσα και ιδιοκτήτρια μια ευγενική κυρία που είχε το όνομα της ηρωίδας του Miramar, Μαριάννα. Συγκάτοικος, μια άλλη κυρία, ηλικιωμένη Αιγυπτιώτισσα, που εδώ και χρόνια ζει, κυνηγημένη από τις περιστάσεις, στην πανσιόν και παρακολουθεί με άγρυπνο ενδιαφέρον τη ζωή και τις δραστηριότητες των κατά καιρούς νοικάρηδων, αναπολώντας συγχρόνως περασμένα μεγαλεία, όπως ακριβώς η Μαριάννα του Miramar.